Czym jest otyłość sarkopeniczna? Jak ją rozpoznać? Jak można ją leczyć?

Otyłość sarkopeniczna to początkowo niezauważalnie postępująca choroba, w której nadmiar tkanki tłuszczowej współistnieje z niedoborem masy i siły mięśni. Skutkuje gorszą sprawnością, większym ryzykiem upadków, a także problemami metabolicznymi. Ukierunkowany ruch oporowy (siłowy), odpowiednie żywienie i właściwe monitorowanie postępów mogą pomóc odzyskać siłę i poprawić zdrowie. Dowiedz się, kogo może dotyczyć ta choroba, jak ją rozpoznać i w jaki sposób można ją leczyć.

Czym jest otyłość sarkopeniczna? Czym różni się od „klasycznej” otyłości i sarkopenii?

Otyłość sarkopeniczna jest jedną z postaci klinicznych sarkopenii, czyli utraty przede wszystkim siły, ale także masy mięśniowej, w której zanikowi beztłuszczowej masy ciała towarzyszy nadmierna akumulacja tkanki tłuszczowej. Jest rozpoznawana jako odrębna jednostka chorobowa, a nie jako współistnienie otyłości i sarkopenii [1]. 

Co to oznacza?

Kiedy mówimy o otyłości, to mamy na myśli chorobę przewlekłą, postępującą, o nawrotowym charakterze, w której stwierdza się nadmierną ilość tkanki tłuszczowej, pogarszającą stan zdrowia, zwiększającą ryzyko powikłań i skracającą oczekiwaną długość życia. Osoby chorujące na otyłość różnią się składem ciała, a tym samym, m.in. masą mięśni. A kiedy weźmiemy pod uwagę masę mięśniową u osoby chorującej na otyłość, to stwierdzając jej zmniejszenie, jak i zmniejszenie siły mięśni, możemy rozpoznać otyłość sarkopeniczną [2]. 

Dlaczego otyłość sarkopeniczna to osobny problem kliniczny? 

Chorzy na otyłość sięgają po różnego rodzaju diety celem redukcji masy ciała. Trzeba jednak zachować ostrożność i krytycznie ocenić określony sposób odżywiania się, ponieważ diety bardzo restrykcyjne kalorycznie i/lub niezrównoważone pod względem zawartości składników odżywczych są niewskazane. Mogą prowadzić do niedoboru witamin, mikro- i makroelementów a także nie zapewniać dostatecznej podaży białka. A właśnie ten ostatni czynnik jest niezmiernie istotny dla mięśni [2]. 

Należy pamiętać, że również samo starzenie się istotnie zmienia skład ciała człowieka: stopniowo ubywa masy mięśniowej i kostnej (już od 3. dekady życia), a masa tkanki tłuszczowej zwiększa się do ok. 70 roku życia. Ubytek beztłuszczowej masy ciała związanej z wiekiem wynosi ok. 0,5–1,0% na rok. Dlatego wśród osób w starszym wieku, w tym u chorych na otyłość, obserwuje się zmniejszenie siły i masy mięśniowej [2]. 

Jakie mogą być następstwa otyłości sarkopenicznej? 

Zmniejszenie siły mięśni postępujące z czasem, może wiązać się z ograniczeniem aktywności ruchowej, co tym bardziej nasila utratę tkanki mięśniowej i prowadzi do dalszego pogorszenia funkcjonowania fizycznego [2,3]. Wiąże się to z koniecznością wsparcia innych osób w codziennych czynnościach np. przy zakupach – czyli z utratą samodzielności przekładającą się na obciążenie osoby chorej oraz jej bliskich. Zaawansowana sarkopenia może skutkować upadkami, złamaniami, a nawet prowadzić do niepełnosprawności [1]. 

Mięśnie szkieletowe są częścią kontroli metabolicznej organizmu. Odpowiadają za wychwyt glukozy z krwi, którą magazynują w formie glikogenu. Wykorzystują go następnie do produkcji energii. Kiedy tracimy masę mięśniową, a rośnie masa tkanki tłuszczowej, prowadzi to do rozwoju zaburzeń metabolicznych (np. stanu przedcukrzycowego), które są kolejnym po ograniczeniu funkcjonowania fizycznego, następstwem otyłości sarkopenicznej [2,4]

Kto może być w grupie ryzyka – kiedy można podejrzewać otyłość sarkopeniczną?

Czynniki ryzyka:

• siedzący tryb życia – przy niskiej aktywności fizycznej nie angażującej pracy mięśni w sposób istotny,
• wiek – im jesteśmy starsi, tym ryzyko ubytku masy mięśniowej jest większe,
• choroby przewlekłe – m.in. wpływające na ograniczenie aktywności fizycznej i/lub upośledzające przyjmowanie pokarmów,
• szybkie tempo redukcji masy ciała, szczególnie bez aktywności oporowej (siłowej) – stosowanie zbyt restrykcyjnych diet, niezrównoważonych pod kątem składników pokarmowych (dla kobiet <1200 kcal/dobę, a dla mężczyzn <1500 kcal/dobę) prowadzących do stanu zbliżonego do głodówki, szczególnie bez zaplanowanej regularnej aktywności fizycznej (w takiej sytuacji organizm nie otrzymując dostatecznej ilości białka, będzie sięgał po nie z własnych mięśni).

Na co zwrócić uwagę? (sygnały organizmu):

• spadek siły – obserwowany np. przy noszeniu toreb z zakupami,
• trudności ze wstawaniem – pionizowanie się zajmuje więcej czasu i jest związane z wysiłkiem, 
• wolniejszy chód – pokonywanie podobnych odległości dłużej niż wcześniej,
• „chude” kończyny przy powiększonym obwodzie talii (tzw. żabi brzuch – zauważenie, że nogi robią się coraz szczuplejsze, ale obwód talii nie spada, a nawet rośnie.

Jak rozpoznać otyłość sarkopeniczną w praktyce – objawy i domowe testy przesiewowe

Proste testy funkcji 

• Test wstawania z krzesła:
• nie wymaga specjalistycznego sprzętu,
• polega na 5-krotnym, jak najszybszym wstawaniu z krzesła i siadaniu,
• podczas wykonywania testu nie można się opierać ani wspomagać rękoma,
• za wynik prawidłowy uznaje się nie dłuższy niż 15 sekund, ale dla młodszych grup wiekowych <12 sekund [1,5].

 

• Test tempa (prędkości) chodu:
• nie wymaga specjalistycznego sprzętu,
• polega na przejściu 4 metrów i pomiarze czasu, 
• wynik prawidłowy to poniżej 5 sekund (czyli ≥0,8m/s) [6].

 

• Test uścisku dłoni:
• wymaga posiadania dynamometru, 
• należy wykonać trzykrotny uścisk dynamometru w pozycji siedzącej przez 3 sekundy, a uzyskany wynik jest średnią z pomiarów,
• jako osłabioną siłę mięśniową przyjmuje się wyniki poniżej 28-26 kg dla mężczyzn i 18-16 kg dla kobiet w zależności od populacji [1,7].

Choć powyższe testy są proste w wykonaniu, to powinny być jednak nadzorowane oraz interpretowane przez profesjonalistę medycznego, który może przeprowadzić także test SARC-F. Jest to ankieta oceniająca siłę, chodzenie, wstawanie, schody i upadki. 

Co można mierzyć samodzielnie? 

• Pomiar obwodów.

Pomiar obwodu łydki lub ramienia oraz jego monitorowanie. 

• Ocena skali wysiłku. 

Własna, subiektywna ocena wydajności. 

• Dziennik aktywności i samopoczucia.

Pomaga w monitorowaniu własnego dobrostanu.

Wymienione wyżej działania mają charakter w większości subiektywny. W przypadku pomiarów obwodów należy wziąć pod uwagę, że podczas redukcji masy ciała ulega redukcji również tkanka tłuszczowa zawarta w mięśniach.  Powyższe pomiary powinny być oceniane również przez lekarza łącznie z innymi wynikami badań (np. badaniem składu ciała).

Diagnostyka – jakie badania mogą pomóc potwierdzić otyłość sarkopeniczną?

Oprócz opisanych wyżej testów (wstawania z krzesła, tempa chodu i siły uścisku) oraz kwestionariusza SARC-F, można użyć również badań:

• analizy składu ciała metodą bioimpedancji elektrycznej – jest to badanie nieinwazyjne, łatwo dostępne, które pozwala określić zawartość tkanki tłuszczowej, mięśniowej, kostnej i wody w organizmie,
• badania obrazowe – tomografia komputerowa (TK), rezonans magnetyczny (MRI), absorpcjometria rentgenowska o podwójnej energii (DXA) – która jest złotym standardem w ocenie składu ciała, ale nie jest tak powszechnie dostępna jak analiza metodą bioimpedancji elektrycznej. 

Pamiętając o tym, że ubytek masy mięśniowej ma swoje skutki metaboliczne, warto też ocenić występowanie najczęstszych zaburzeń metabolicznych i ocenić: glukozę na czczo i/lub HbA1c, lipidogram, kwas moczowy. 

Jakie mogą być następstwa i powikłania otyłości sarkopenicznej?

Warto podsumować opisane już skutki i zagrożenia wynikające z otyłości sarkopenicznej. 

Utrata siły i masy, a przez to funkcji mięśniowej przekłada się na:

• coraz gorsze radzenie sobie z funkcjonowaniem fizycznym na co dzień,
• ryzyko upadków,
• złamania, po których rekonwalescencja jest dłuższa i trudniejsza,
• utratę samodzielności i poleganie na innych,
• niepełnosprawność. 

Utrata masy mięśniowej metabolicznie przekłada się na:

• wzrost insulinooporoności, a przez to ryzyko rozwoju stanu przedcukrzycowego i cukrzycy typu 2,
• dyslipidemię – czyli za wysokie poziomy cholesterolu i/lub trójglicerydów,
• nadciśnienie tętnicze, 
• stłuszczenie wątroby. 

Co może pomóc przy otyłości sarkopenicznej? Jak ją leczyć? 

Osoby z otyłością sarkopeniczną powinny jedynie umiarkowanie ograniczać kaloryczność dobową posiłków i zwrócić szczególną uwagę na zwiększenie zawartości pełnowartościowego białka w diecie – koniecznie w połączeniu z aktywnością fizyczną dobraną do własnych możliwości. Czyli dla zapamiętania – białko + ćwiczenia [2]. 

Można kierować się dietą np. śródziemnomorską i zwiększyć w niej zawartość białka. Ubytek masy ciała nie powinien być większy niż 0,5 kg na tydzień, co zwykle jest osiągalne przy redukcji kaloryczności dobowej o 500-600 kcal względem zapotrzebowania. Powinno się codziennie spożywać ≥1,5 g białka/kg mc., co może stanowić nawet do 30% całkowitego dziennego spożycia energii [2]. Żeby maksymalnie pobudzić syntezę białek mięśni należy zapewnić dodatkowe 20-30 g białka w każdym posiłku, pochodzącego np. z chudego mięsa drobiowego, ryb, twarogu i przetworów mlecznych czy nasion roślin strączkowych (ciecierzyca, fasola, groch, soczewica, soja) [8]. U osób z przewlekłą chorobą nerek należy dobrać spożycie białka do aktualnego stadium choroby [2,9]. 

W leczeniu otyłości sarkopenicznej tak samo istotne jak adekwatne odżywianie się jest wprowadzenie treningu oporowego dla zwiększenia masy i siły mięśni. W przypadku ćwiczeń aerobowych (tlenowych) zalecenia są zgodne z ogólnymi rekomendacjami WHO dla chorujących na otyłość (150 minut umiarkowanej do intensywnej aktywności tygodniowo). Trening oporowy (siłowy) powinien zajmować 60-75 minut i być prowadzony 3 x w tygodniu. Co bardzo ważne – musi być dopasowany do indywidualnych umiejętności i możliwości [2,9]. Trening siłowy w przypadku starszej osoby może być wykonywany np. w 1–3 seriach po 8–12 powtórzeń aż do niewielkiego zmęczenia [2]. Jeśli zaczynasz przygodę z aktywnością fizyczną, warto rozpocząć ją pod okiem specjalisty – fizjoterapeuty. 

Jak monitorować postępy leczenia?

Postępy leczenia można monitorować poprzez opisane wcześniej sposoby diagnozowania otyłości sarkopenicznej. Ich powtarzanie może wskazać na poprawiającą się siłę i funkcję mięśni oraz ich masę. 

Kiedy i do kogo zgłosić się po pomoc?

Osoba chorująca na otyłość powinna współpracować z zespołem terapeutycznym, czyli pozostawać pod opieką m.in. lekarza, dietetyka lub psychodietetyka, fizjoterapeuty, pielęgniarki w zależności od potrzeb i możliwości, w tym systemowych. Każdy z członków zespołu powinien zwrócić uwagę na zgłaszaną utratę siły, zawroty głowy czy upadki. 

Jeśli lekarz lub dietetyk mają dostęp do analizatora składu ciała, to mogą ocenić i monitorować masę mięśniową podczas procesu leczenia. Ważne jest zaangażowanie pacjenta, dzięki któremu może zarządzać objawami swojej choroby i aktywnie zgłaszać obserwowane zmiany, które mogą być przyczynkiem do pogłębienia diagnostyki. 

Najczęściej zadawane pytania

Czy otyłość sarkopeniczna dotyczy tylko seniorów? 

Otyłość sarkopeniczna może dotyczyć każdej osoby z otyłością. Chorzy na otyłość sięgają po różnego rodzaju diety celem redukcji masy ciała. Niewłaściwy dobór składników albo głodzenie się może prowadzić do niedostatecznej podaży białka, którego potrzebuje organizm. Kiedy go nie ma – sięga do własnych mięśni po ten składnik. Brak aktywności fizycznej również przekłada się na utratę masy mięśni. 

Ile białka potrzebuję i jak je rozłożyć w ciągu dnia?

Zapotrzebowanie na składniki pokarmowe jest indywidualne. Zależy od tego czy chorujesz na otyłość i w jaki sposób się leczysz (czy jesteś np. po operacji bariatrycznej), a także czy chorujesz już na otyłość sarkopeniczną. Zależy także od chorób współistniejących, np. przewlekłej choroby nerek. Ogólna rekomendacja co do ilości białka dla osób z otyłością sarkopeniczną znajduje się w artykule. Najlepszym sposobem na dobranie adekwatnego, spersonalizowanego spożycia białka jest konsultacja z dietetykiem. Jest to możliwe bezpłatnie online na stronie https://ncez.pzh.gov.pl/poradnia/.

Czy same spacery wystarczą, żeby poprawić siłę mięśni?

Spacery są aktywnością aerobową (tlenową), która umożliwia redukcję tłuszczowej masy ciała, więc są bardzo korzystne. Jednocześnie jednak nie zwiększają siły mięśniowej, co jest możliwe do osiągnięcia dzięki ćwiczeniom oporowym (siłowym). Dlatego są one tak bardzo ważne w otyłości sarkopenicznej. 

Czy jest możliwe zatrzymanie utraty mięśni albo zwiększenie ich masy? 

Tak, jest możliwe, jeśli będzie się kierowało zaleceniami zespołu terapeutycznego.

Czy zmniejszenie obwodu mięśni oznacza rozwój sarkopenii?

U osoby chorującej na otyłość zapasy tłuszczu gromadzą się również w mięśniach, zarówno w komórkach mięśniowych, jak i między nimi, wzdłuż naczyń krwionośnych i powięzi. Każdy kto widział karkówkę, jest w stanie to zjawisko zrozumieć. Karkówka to przecież mięsień utrzymujący głowę zwierzęcia poprzerastany tłuszczem. W trakcie zdrowej redukcji masy ciała organizm czerpie energię z tłuszczu zgromadzonego w mięśniach, co powoduje zmniejszenie ich obwodów.

Czy gwałtowna redukcja kalorii to dobry pomysł w leczeniu otyłości, a szczególnie w otyłości sarkopenicznej?

Gwałtowna redukcja kalorii to zły pomysł. Jak wspomniano w artykule: stosowanie zbyt restrykcyjnych diet, niezrównoważonych pod kątem makroskładników pokarmowych (dla kobiet <1200 kcal/dobę, a dla mężczyzn <1500 kcal/dobę) prowadzących do stanu zbliżonego do głodówki (poniżej podstawowej przemiany materii), szczególnie bez zaplanowanej regularnej aktywności fizycznej, będzie prowadziło do używania przez organizm białka z własnych mięśni.  

Prof. dr hab. n. med. Karolina Kłoda

Specjalistka medycyny rodzinnej. Naukowo i klinicznie zajmuje się profilaktyką i leczeniem otyłości oraz chorób cywilizacyjnych, prowadząc kompleksowe konsultacje. Certyfikowana przez Polskie Towarzystwo Badań nad Otyłością (certyfikat profesjonalnego leczenia nadwagi i otyłości, 2018) oraz program SCOPE. Wiceprezes PTLO, współzałożycielka PPLO. 

Źródła:

1. Wieczorek S, Wieczorek Ł. Sarcopaenic obesity. Lekarz POZ. 2023;9(1):56-59.
2. Bąk-Sosnowska M., Białkowska M., Bogdański P., Chomiuk T., Dobrowolski P., GałązkaSobotka M., Holecki M., et al., Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości, „Medycyna Praktyczna”, 2024, pp. 1–116.
3. Colleluori G., Villareal D.T.: Aging, obesity, sarcopenia and the effect of diet and exercisintervention. Exp. Gerontol., 2021; 155: 1–26
4. Deane, C. S., Cox, J., & Atherton, P. J. (2024). Critical variables regulating age-related anabolic responses to protein nutrition in skeletal muscle. Frontiers in Nutrition, 11. https://doi.org/10.3389/fnut.2024.1419229
5. Hsu KJ, Liao CD, Tsai MW, Chen CN. Effects of exercise and nutritional intervention on body composition, metabolic health, and physical performance in adults with sarcopenic obesity: a meta-analysis. Nutrients 2019; 11: 2163.
6. Leanne L.G.C. Ackermans, Joyce Rabou et al. Screening, diagnosis and monitoring of sarcopenia: When to use which tool? Clinical Nutrition ESPEN, Volume 48, 2022, Pages 36-44, ISSN 2405-4577, https://doi.org/10.1016/j.clnesp.2022.01.027.
7. Vaishya R, Misra A, Vaish A, Ursino N, D’Ambrosi R. Hand grip strength as a proposed new vital sign of health: a narrative review of evidences. J Health Popul Nutr. 2024 Jan 9;43(1):7. doi: 10.1186/s41043-024-00500-y. PMID: 38195493; PMCID: PMC10777545.
8. Król W, Price S, Śliż D, Parol D, Konopka M, Mamcarz A, Wełnicki M, Braksator W. A Vegan Athlete’s Heart-Is It Different? Morphology and Function in Echocardiography. Diagnostics (Basel). 2020 Jul 14;10(7):477. doi: 10.3390/diagnostics10070477. PMID: 32674452; PMCID: PMC7400409.
9. Batsis J.A., Villareal D.T.: Sarcopenic obesity in older adults: aetiology, epidemiology and treatment strategies. Nat. Rev. Endocrinol., 2018; 14: 513–537.

PL26OB00041