Otyłość a płodność – czy masa ciała może wpływać na szanse zajścia w ciążę?

Nadmierna masa ciała to nie tylko kwestia ogólnej kondycji zdrowotnej, ale również płodności. Tkanka tłuszczowa jest aktywnym narządem – oddziałuje na układ hormonalny, co bezpośrednio wpływa na regularność miesiączkowania, owulację, a u mężczyzn na produkcję plemników. Jaki jest mechanizm tych zależności? W jaki sposób poprawa metabolizmu przekłada się na zwiększenie szans na upragnione rodzicielstwo? Dowiedz się więcej!

Otyłość to nie tylko kilogramy na wadze – czy otyłość może wpływać na płodność? 

Gdy zaczynamy starać się o dziecko, a wynik testu wciąż jest negatywny, w głowie pojawia się mnóstwo pytań. Czy robimy coś nie tak? Czy to wina stresu, wieku, hormonów? A może właśnie masy ciała? 

Otyłość zazwyczaj kojarzymy z chorobami takimi jak cukrzyca czy nadciśnienie, rzadziej łącząc ją z problemami z zajściem w ciążę. Tymczasem nadmiar tkanki tłuszczowej to stan, który realnie oddziałuje na układ rozrodczy. Co najważniejsze – jest to jeden z nielicznych czynników niepłodności, na który mamy tak duży, realny wpływ. Badania pokazują, że już 5-10 proc. redukcji masy ciała może istotnie poprawić szanse na poczęcie dziecka [1]. 

W jaki sposób otyłość może obniżać płodność? Kiedy rośnie ryzyko niepłodności? 

Relacja między otyłością a płodnością nie jest zero-jedynkowa. Nadmierna masa ciała nie oznacza automatycznie bezpłodności, ale statystycznie zwiększa ryzyko, że droga do rodzicielstwa będzie dłuższa i trudniejsza – dotyczy to obu płci [2]. 

Dlaczego tak się dzieje? Tkanka tłuszczowa to nie tylko magazyn energii. To aktywny narząd endokrynny, który produkuje adipokiny (hormony i białka) i substancje zapalne. Jej nadmiar działa na organizm wielotorowo [3, 4]: 

• zaburza delikatną równowagę hormonalną, 
• sprzyja insulinooporności (trzustka musi produkować więcej insuliny), 
• wywołuje przewlekły, łagodny stan zapalny w organizmie, 
• zwiększa ryzyko cykli bezowulacyjnych, 
• pogarsza parametry nasienia, 
• może obniżać skuteczność procedur takich jak in vitro. 

W praktyce mechanizmy te często nakładają się na siebie, tworząc barierę dla naturalnego poczęcia. 

Jak BMI i obwód pasa wiążą się z owulacją i płodnością? 

BMI (wskaźnik masy ciała) jest pomocnym narzędziem, ale w kontekście niepłodności równie ważny  o ile nie ważniejszy – jest obwód pasa. Parametr ten mówi o ilości tłuszczu trzewnego, czyli tego, który otacza narządy wewnętrzne. To właśnie ta tkanka jest metabolicznie najbardziej aktywna. 

Badania wskazują na wyraźną korelację: im wyższe BMI i większy obwód pasa, tym częściej występują cykle bezowulacyjne. Oznacza to, że mimo miesiączkowania, jajnik nie uwalnia komórki jajowej gotowej do zapłodnienia [5]. 

Jak masa ciała wpływa na zagnieżdżenie zarodka? 

Otyłość może utrudniać nie tylko samo zapłodnienie, ale także moment zagnieżdżenia się zarodka (implantację). Przewlekły stan zapalny i zaburzenia metaboliczne mogą sprawić, że błona śluzowa macicy (endometrium) będzie gorzej przygotowana na przyjęcie zarodka. 

Badania obserwacyjne sugerują również nieco wyższe ryzyko wczesnych poronień u kobiet z wysokim BMI [6]. Należy jednak pamiętać, że mówimy o zwiększonym prawdopodobieństwie, a nie o regule – wiele kobiet z chorobą otyłościową rodzi zdrowe dzieci, choć opieka nad taką ciążą wymaga większej uwagi. 

Jak otyłość może wpływać na płodność u kobiet? 

U kobiet otyłość często wiąże się z insulinoopornością (zmniejszeniem wrażliwości tkanek na insulinę), hiperandrogenizmem (nadmiarem męskich hormonów) oraz częstszym współwystępowaniem zespołu policystycznych jajników (PCOS). Wszystkie te czynniki mogą utrudniać zajście w ciążę. 

Co może zaburzać owulację? 

Owulacja jest skutkiem niezwykle precyzyjnej współpracy hormonów. Zaburzać ją mogą m.in.: 

• insulinooporność i wysoki poziom insuliny we krwi, 
• nadmiar męskich hormonów płciowych (androgenów), 
• przewlekły stan zapalny, 
• czynniki związane ze stylem życia: niedobór snu i przewlekły stres. 

W efekcie jajeczkowanie może pojawiać się rzadko lub nieregularnie, nawet pomimo pozornie regularnego miesiączkowania. 

PCOS a otyłość: jak przywrócić regularne cykle? 

Zespół policystycznych jajników (PCOS) bardzo często współistnieje z nadmierną masą ciała. Badania pokazują, że już spadek masy ciała o 5-10 proc. może: 

• uregulować miesiączki, 
• przywrócić owulację, 
• zwiększyć szanse na naturalne zajście w ciążę [7]. 

U części kobiet zmagających się z PCOS można rozważyć farmakologiczne leczenie otyłości (stosowanie leków), jednak decyzję zawsze podejmuje lekarz w konsultacji z pacjentką, uwzględniając m.in. jej plany względem powiększenia rodziny. 

Wpływ masy ciała na jakość komórek jajowych i błonę śluzową macicy 

Wysoki poziom insuliny i leptyny (hormonu sytości), w połączeniu ze stanem zapalnym, może wpływać nie tylko na owulację, ale również jakość samych komórek jajowych (oocytów) [8]. Co więcej, czynniki te mogą osłabiać zdolność macicy do przyjęcia ciąży [9]. Poprawa wyników metabolicznych, takich jak poziom glukozy czy lipidogram, często tworzy bardziej przyjazne środowisko dla rozwoju nowego życia. 

Jak otyłość może wpływać na płodność u mężczyzn? 

To mit, że niepłodność to głównie problem kobiet. Czynnik męski odpowiada za nawet połowę przypadków trudności z poczęciem [10]. Choroba otyłościowa u mężczyzn uderza w płodność dwojako: zaburzając gospodarkę hormonalną i pogarszając jakość nasienia. 

Jak nadmiar tkanki tłuszczowej wpływa na testosteron? 

Nadmierna ilość tkanki tłuszczowej obniża poziom testosteronu. Dlaczego? Tkanka tłuszczowa jest bogata w aromatazę – enzym, który przekształca testosteron do estrogenów, tj. żeńskich hormonów płciowych [11]. Zaburza to funkcjonowanie układu hormonalnego (osi podwzgórze-przysadka-gonady), odpowiedzialnego za produkcję plemników. 

Do objawów, które mogą występować u pacjentów z chorobą otyłościową, zalicza się:  

• mniejszą ochotę na seks (niższe libido), 
• problemy z erekcją, 
• uczucie przewlekłego zmęczenia, 
• pogorszenie jakości nasienia. 

Jakie parametry nasienia zmieniają się pod wpływem otyłości? 

U mężczyzn chorujących na otyłość częściej obserwuje się [12, 13]: 

• zmniejszenie ilości plemników w nasieniu, 
• pogorszenie ich ruchliwości, 
• nieprawidłową budowę plemników, 
• uszkodzenia materiału genetycznego (DNA) w plemnikach.

Uszkodzenia DNA plemników mogą utrudniać zapłodnienie zarówno drogą naturalną, jak i podczas in vitro. 

Wpływ stylu życia i powikłań otyłości na męską płodność 

Na męską płodność, poza masą ciała, wpływają również: 

• bezdech senny (10-procentowy wzrost masy wiąże się z aż 6-krotnie większym ryzykiem wystąpienia bezdechu sennego, [14]), 
• cukrzyca i insulinooporność, 
• nadciśnienie, 
• przewlekły stres, 
• niedobór snu, 
• alkohol, palenie papierosów oraz niektóre leki. 

Czy schudnięcie wpływa na poprawę jakości nasienia? 

Tak, redukcja masy ciała prowadzi do wzrostu poziomu testosteronu i poprawy jakości nasienia [15, 16]. Trzeba jednak uzbroić się w cierpliwość. Pełny cykl powstawania plemników (spermatogeneza) trwa około 72-74 dni [17]. Oznacza to, że efekty zmiany stylu życia widoczne są w badaniach najwcześniej po około 3 miesiącach. Najlepsze rezultaty daje połączenie redukcji masy ciała z poprawą jakości snu, aktywnością fizyczną i leczeniem chorób współistniejących. 

Otyłość a skuteczność leczenia niepłodności 

W przypadku inseminacji (wprowadzenia nasienia bezpośrednio do jamy macicy), zapłodnienia pozaustrojowego (in vitro) czy ICSI (metoda polegająca na wprowadzeniu wybranego wcześniej plemnika wprost do komórki jajowej) masa ciała ma znaczenie praktyczne. 

U kobiet chorujących na otyłość często konieczne są wyższe dawki leków pobudzających jajeczkowanie, odpowiedź jajników bywa słabsza, a wskaźniki urodzeń niższe [18, 19]. Z tego powodu coraz częściej zaleca się, aby przed rozpoczęciem procedur należycie zadbać o swoje zdrowie, z uwzględnieniem najważniejszych wskaźników metabolicznych. 

Realistyczne cele i czas 

Przygotowanie do ciąży nie musi oznaczać odkładania marzeń o dziecku na lata. Często wystarczy kilkumiesięczny okres przygotowawczy z konkretnym, osiągalnym celem. Czas poświęcony na poprawę zdrowia zwiększa nie tylko szansę na ciążę, ale i jej bezpieczny przebieg. 

Co można zrobić? Podejście krok po kroku 

Leczenie otyłości w kontekście płodności nie polega na stosowaniu drakońskich, „cudownych” diet. Celem jest wdrożenie zdrowszych nawyków, wspierających poprawę kondycji całego organizmu. 

Modyfikacja stylu życia 

Podstawą są: 

• zdrowa, zbilansowana dieta, oparta na modelu śródziemnomorskim, 
• regularna, dostosowana do możliwości aktywność fizyczna – nawet codzienne spacery mają znaczenie, 
• odpowiednia ilość snu i odpoczynku. 

Celem jest trwała i bezpieczna redukcja masy ciała. 

Inne metody leczenia otyłości 

Podstawą kompleksowego leczenia otyłości jest wdrożenie zdrowych nawyków żywieniowych oraz regularnej aktywności fizycznej. Jednak nie zawsze zmiany niefarmakologiczne są wystarczające. W takiej sytuacji lekarz może rozważyć włączenie farmakoterapii (leków wspierających leczenie otyłości) lub konsultację chirurgiczną (chirurgia bariatryczna) i w nie jest to tzw. pójście na skróty. Każda z decyzji musi być jednak dokładnie omówiona w kontekście planów prokreacyjnych.

Współpraca zespołu specjalistów 

Zmagając się z chorobą otyłościową i problemami z płodnością, pomocne jest wsparcie zespołu specjalistów: 

• ginekologa lub androloga (czuwają nad płodnością), 
• lekarza specjalizującego się w leczeniu otyłości (obesitologa), może nim być m.in. endokrynolog, internista, lekarz rodzinny, diabetolog,
• dietetyka i psychologa (wspierają proces zmiany nawyków). 

Jak monitorować postępy? 

Mniejsza liczba na wadze to nie jedyny wyznacznik sukcesu. O tym, że organizm wraca do równowagi, świadczą: 

• poprawa wyników krwi (m.in. glukoza, insulina, lipidogram),  
• uregulowanie miesiączek, 
• lepsze wyniki badania nasienia (seminogram), 
• więcej energii na co dzień. 

Najczęściej zadawane pytania 

Czy nadmierna masa ciała zawsze powoduje niepłodność? 

Nie. Wiele kobiet z chorobą otyłościową zachodzi w ciążę i rodzi zdrowe dzieci. Jednak redukcja masy ciała ułatwia ten proces i zmniejsza ryzyko powikłań w ciąży. 

Jaka redukcja masy ciała może wpłynąć na płodność? 

U wielu osób redukcja masy ciała już o 5-10 proc. wiąże się z poprawą cykli miesiączkowych i parametrów nasienia. Konkretne cele ustala się indywidualnie z lekarzem i dietetykiem. 

Czy leki na otyłość można stosować w trakcie starań o ciążę? 

To zależy od preparatu i planów powiększenia rodziny. Część leków trzeba odstawić na określony czas przed zajściem w ciążę. Plan leczenia warto ustalić z lekarzem prowadzącym, informując go o ewentualnych planach na powiększenie rodziny. 

lek. Katarzyna Woźniak 

Ukończyła Uniwersytet Medyczny w Lublinie w 2018 roku. Doświadczenie kliniczne zdobywała w Podstawowej Opiece Zdrowotnej, pracując z pacjentami dorosłymi oraz dziećmi. Jest członkinią Polskiego Towarzystwa Leczenia Otyłości i certyfikowaną lekarką w zakresie kompleksowego leczenia choroby otyłościowej. Regularnie podnosi kwalifikacje, uczestnicząc w konferencjach i szkoleniach dotyczących leczenia otyłości oraz medycyny stylu życia. Aktywnie prowadzi działania edukacyjne w mediach społecznościowych i często występuje w podcastach poświęconych tematyce otyłości i nadwagi.

@mama.i.stetoskop

Źródła

Ogólne: 

• World Health Organization (WHO) 
• European Society of Human Reproduction and Embryology (ESHRE)
• American Society for Reproductive Medicine (ASRM) 

Szczegółowe: 

1. Balen AH, Anderson RA; Policy & Practice Committee of the BFS. Impact of obesity on female reproductive health: British Fertility Society, Policy and Practice Guidelines. Hum Fertil (Camb). 2007 Dec;10(4):195-206. doi: 10.1080/14647270701731290. PMID: 18049955. 
2. Amiri M, Ramezani Tehrani F. Potential Adverse Effects of Female and Male Obesity on Fertility: A Narrative Review. Int J Endocrinol Metab. 2020 Sep 28;18(3):e101776. doi: 10.5812/ijem.101776. PMID: 33257906; PMCID: PMC7695350. 
3. Dupont J, Pollet-Villard X, Reverchon M, Mellouk N, Levy R. Adipokines in human reproduction. Horm Mol Biol Clin Investig. 2015 Oct;24(1):11-24. doi: 10.1515/hmbci-2015-0034. PMID: 26574894. 
4. Maheshwari A, Stofberg L, Bhattacharya S. Effect of overweight and obesity on assisted reproductive technology–a systematic review. Hum Reprod Update. 2007 Sep-Oct;13(5):433-44. doi: 10.1093/humupd/dmm017. Epub 2007 Jun 21. PMID: 17584821. 
5. Bloom MS, Perkins NJ, Sjaarda LA, Mumford SL, Ye A, Kim K, Kuhr DL, Nobles CJ, Connell MT, Schisterman EF. Adiposity is associated with anovulation independent of serum free testosterone: A prospective cohort study. Paediatr Perinat Epidemiol. 2021 Mar;35(2):174-183. doi: 10.1111/ppe.12726. Epub 2020 Oct 26. PMID: 33107110; PMCID: PMC7878298. 
6. Cozzolino M, García-Velasco JA, Meseguer M, Pellicer A, Bellver J. Female obesity increases the risk of miscarriage of euploid embryos. Fertil Steril. 2021 Jun;115(6):1495-1502. doi: 10.1016/j.fertnstert.2020.09.139. Epub 2020 Nov 30. PMID: 33267960. 
7. Norman RJ, Noakes M, Wu R, Davies MJ, Moran L, Wang JX. Improving reproductive performance in overweight/obese women with effective weight management. Hum Reprod Update. 2004 May-Jun;10(3):267-80. doi: 10.1093/humupd/dmh018. PMID: 15140873. 
8. Valckx SD, Arias-Alvarez M, De Pauw I, Fievez V, Vlaeminck B, Fransen E, Bols PE, Leroy JL. Fatty acid composition of the follicular fluid of normal weight, overweight and obese women undergoing assisted reproductive treatment: a descriptive cross-sectional study. Reprod Biol Endocrinol. 2014 Feb 5;12:13. doi: 10.1186/1477-7827-12-13. PMID: 24498875; PMCID: PMC3916060. 
9. Gonnella, F.; Konstantinidou, F.; Donato, M.; Gatta, D.M.P.; Peserico, A.; Barboni, B.; Stuppia, L.; Nothnick, W.B.; Gatta, V. The Molecular Link between Obesity and the Endometrial Environment: A Starting Point for Female Infertility. Int. J. Mol. Sci. 2024, 25, 6855. https://doi.org/10.3390/ijms25136855.
10. Leslie SW, Soon-Sutton TL, Khan MAB. Male Infertility. [Updated 2024 Feb 25]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK562258/.
11. Ahmed F, Hetty S, Laterveer R, Surucu EB, Mathioudaki A, Hornbrinck E, Patsoukaki V, Olausson J, Sundbom M, Svensson MK, Pereira MJ, Eriksson JW. Altered Expression of Aromatase and Estrogen Receptors in Adipose Tissue From Men With Obesity or Type 2 Diabetes. J Clin Endocrinol Metab. 2025 Sep 16;110(10):e3410-e3424. doi: 10.1210/clinem/dgaf038. PMID: 39833659; PMCID: PMC12448628. 
12. Sermondade N, Faure C, Fezeu L, Shayeb AG, Bonde JP, Jensen TK, Van Wely M, Cao J, Martini AC, Eskandar M, Chavarro JE, Koloszar S, Twigt JM, Ramlau-Hansen CH, Borges E Jr, Lotti F, Steegers-Theunissen RP, Zorn B, Polotsky AJ, La Vignera S, Eskenazi B, Tremellen K, Magnusdottir EV, Fejes I, Hercberg S, Lévy R, Czernichow S. BMI in relation to sperm count: an updated systematic review and collaborative meta-analysis. Hum Reprod Update. 2013 May-Jun;19(3):221-31. doi: 10.1093/humupd/dms050. Epub 2012 Dec 12. PMID: 23242914; PMCID: PMC3621293. 
13. Dupont C, Faure C, Sermondade N, Boubaya M, Eustache F, Clément P, Briot P, Berthaut I, Levy V, Cedrin-Durnerin I, Benzacken B, Chavatte-Palmer P, Levy R. Obesity leads to higher risk of sperm DNA damage in infertile patients. Asian J Androl. 2013 Sep;15(5):622-5. doi: 10.1038/aja.2013.65. Epub 2013 Jun 24. PMID: 23792341; PMCID: PMC3881654. 
14. Peppard PE, Young T, Palta M, Dempsey J, Skatrud J. Longitudinal study of moderate weight change and sleep-disordered breathing. JAMA. 2000 Dec 20;284(23):3015-21. doi: 10.1001/jama.284.23.3015. PMID: 11122588. 
15. Corona G, Rastrelli G, Monami M, Saad F, Luconi M, Lucchese M, Facchiano E, Sforza A, Forti G, Mannucci E, Maggi M. Body weight loss reverts obesity-associated hypogonadotropic hypogonadism: a systematic review and meta-analysis. Eur J Endocrinol. 2013 May 2;168(6):829-43. doi: 10.1530/EJE-12-0955. PMID: 23482592. 
16. Håkonsen LB, Thulstrup AM, Aggerholm AS, Olsen J, Bonde JP, Andersen CY, Bungum M, Ernst EH, Hansen ML, Ernst EH, Ramlau-Hansen CH. Does weight loss improve semen quality and reproductive hormones? Results from a cohort of severely obese men. Reprod Health. 2011 Aug 17;8:24. doi: 10.1186/1742-4755-8-24. PMID: 21849026; PMCID: PMC3177768. 
17. Griswold MD. Spermatogenesis: The Commitment to Meiosis. Physiol Rev. 2016 Jan;96(1):1-17. doi: 10.1152/physrev.00013.2015. PMID: 26537427; PMCID: PMC4698398. 
18. Rittenberg V, Seshadri S, Sunkara SK, Sobaleva S, Oteng-Ntim E, El-Toukhy T. Effect of body mass index on IVF treatment outcome: an updated systematic review and meta-analysis. Reprod Biomed Online. 2011 Oct;23(4):421-39. doi: 10.1016/j.rbmo.2011.06.018. Epub 2011 Jul 28. PMID: 21885344. 
19. Fedorcsák P, Dale PO, Storeng R, Ertzeid G, Bjercke S, Oldereid N, Omland AK, Abyholm T, Tanbo T. Impact of overweight and underweight on assisted reproduction treatment. Hum Reprod. 2004 Nov;19(11):2523-8. doi: 10.1093/humrep/deh485. Epub 2004 Aug 19. PMID: 15319380.

PL26OB00021