Czym jest leptynooporność? Jak może wpływać na leczenie otyłości?

Spis treści

tab1

W niektórych przypadkach redukcja masy ciała może być utrudniona, nawet jeśli przestrzegasz diety i dbasz o aktywność fizyczną. Jednym z powodów może być leptynooporność – stan, w którym organizm przestaje właściwie reagować na sygnały wysyłane przez leptynę, czyli hormon odpowiedzialny za długoterminową kontrolę apetytu i metabolizmu. Sprawdź, czym dokładnie jest to zaburzenie, jak powstaje, dlaczego utrudnia leczenie otyłości i jakie są obecnie znane strategie, które mogą pomóc ją przezwyciężyć.

Czym jest leptyna i jak działa w zdrowym organizmie?

Leptyna to hormon peptydowy wytwarzany głównie przez komórki białej tkanki tłuszczowej. Jego odkrycie w 1994 roku przez zespół Jeffrey’a Friedmana było przełomem w badaniach nad otyłością. Leptyna pełni funkcję swoistego „sygnalizatora” stanu energetycznego organizmu – im więcej zgromadzonego tłuszczu, tym wyższy poziom leptyny krąży we krwi. Hormon ten oddziałuje na mózg, a konkretnie na ośrodki podwzgórza odpowiedzialne za regulację apetytu i metabolizmu. Gdy zasoby energetyczne są duże – czyli w organizmie jest duża ilość tkanki tłuszczowej– wysokie stężenie leptyny przekazuje do podwzgórza tę informację, co zmniejsza apetyt. 

Leptyna bywa nazywana „hormonem sytości”. Jej rola wykracza jednak poza samą kontrolę apetytu i polega także na:

• wykorzystaniu tłuszczów i glukozy (ogranicza odkładanie zapasów i sprzyja ich spalaniu), 
• oddziaływaniu na układ neuroendokrynny, a nawet na funkcje immunologiczne czy metabolizm kostny. 

Mówiąc prościej, leptyna jest elementem złożonego systemu utrzymującego homeostazę energetyczną organizmu – na bieżąco informuje mózg, czy organizm ma wystarczające zasoby energii. U zdrowej osoby ta komunikacja działa sprawnie: przy odpowiedniej ilości tkanki tłuszczowej leptyna zapewnia uczucie sytości we właściwym momencie.

Co to jest leptynooporność?

Leptynooporność to stan, w którym organizm przestaje właściwie reagować na leptynę pomimo jej wysokiego stężenia we krwi – biologiczna odpowiedź na ten hormon jest osłabiona, mimo występującej hiperleptynemii, czyli nadmiaru leptyny. Innymi słowy, tkanka tłuszczowa nadal wysyła do mózgu sygnały „mamy dużo energii, nie musisz budować zapasów na czarną godzinę, nie jedz więcej niż zużywasz na bieżace potrzeby”, jednak nie są one skutecznie odczytywane przez podwzgórze. W efekcie ciało zachowuje się tak, jakby cierpiało na deficyt energii: apetyt nie zostaje zahamowany, a tempo metabolizmu spada.

Oporność na leptynę dotyczy nie tylko ośrodków w mózgu, ale też tkanek obwodowych. Leptyna wpływa na mięśnie szkieletowe, wątrobę i tkankę tłuszczową, regulując metabolizm, jednak przy otyłości narządy te również przestają właściwie reagować na hormon – zjawisko to określa się jako leptynooporność obwodową. Np. w mięśniach nadmiar leptyny zwiększa poziom białek hamujących (np. SOCS3), które blokują sygnały leptyny i zmniejszają spalanie tłuszczu. W rezultacie leptyna nie może spełniać swoich funkcji metabolicznych, co sprzyja dalszemu narastaniu zaburzeń energetycznych i utrudnia kontrolę masy ciała.

Skąd bierze się leptynooporność?

Leptynooporność to częsty stan u osób z otyłością, który tłumaczy, dlaczego podawanie leptyny zwykle nie powoduje u nich utraty wagi – ich organizm pozostaje niewrażliwy na sygnał sytości mimo nadmiaru leptyny. Badania potwierdzają, że utrzymująca się hiperleptynemia (nadmiar leptyny) sama napędza rozwój oporności, tworząc błędne koło: im więcej leptyny produkuje tkanka tłuszczowa, tym słabiej leptyna działa i tym łatwiej dochodzi do dalszego przyrostu masy ciała.

Na leptynooporność składa się wiele powiązanych ze sobą mechanizmów biologicznych:

1. Utrudniony dostęp leptyny do mózgu – leptyna musi przejść z krwi do mózgu przez tzw. barierę krew–mózg. W otyłości transport ten może być mniej wydajny, przez co do neuronów regulujących apetyt dociera zbyt mało hormonu.

1. Osłabienie przekazywania sygnału w komórkach nerwowych – długotrwale wysoki poziom leptyny uruchamia mechanizmy, które „wyciszają” jej działanie wewnątrz neuronów. W efekcie informacja o sytości nie jest skutecznie przekazywana dalej.
2. Zmniejszenie liczby receptorów leptyny – przy stałym nadmiarze hormonu komórki mogą ograniczać liczbę receptorów, przez które leptyna działa, co dodatkowo obniża ich wrażliwość.
3. Stan zapalny i stres komórkowy – otyłości towarzyszy przewlekły, niskiego stopnia stan zapalny – zarówno w tkance tłuszczowej, jak i w mózgu. Nadmiar kalorii i dieta bogata w tłuszcz mogą też wywoływać stres wewnątrz neuronów podwzgórza. Te procesy zaburzają prawidłowe działanie szlaków odpowiedzialnych za sygnał leptyny.
4. Zaburzenia autofagii – autofagia to naturalny mechanizm „porządkowania” wnętrza komórek. W otyłości działa on mniej sprawnie w neuronach regulujących apetyt, co prowadzi do ich gorszego funkcjonowania i sprzyja leptynooporności.
5. Nadmierna aktywność szlaków związanych z nadmiarem energii – przy stałym nadmiarze kalorii aktywują się w komórkach mechanizmy sygnalizujące wysoki poziom energii, które paradoksalnie mogą nasilać oporność na leptynę. Część badań (głównie eksperymentalnych) pokazuje, że modulowanie tych szlaków może poprawiać wrażliwość na leptynę, ale nie ma to obecnie zastosowania klinicznego.

Dlaczego leptynooporność może utrudniać leczenie otyłości?

Leptynooporność sprawia, że organizm osoby z otyłością funkcjonuje tak, jakby pozostawał w stałym „trybie głodu”. Ma to bezpośrednie konsekwencje dla procesu redukcji masy ciała. 

1. Leczenie otyłości zazwyczaj opiera się na ograniczeniu kaloryczności diety oraz zwiększeniu aktywności fizycznej, jednak przy utrzymującym się poczuciu głodu nawet niewielkie zmniejszenie porcji bywa dla organizmu trudne do zaakceptowania. 
2. Brak odczuwania sytości powoduje, że chory może częściej sięgać po dodatkowe posiłki lub podjadać między nimi. W efekcie utrzymanie deficytu kalorycznego wiąże się z dużym dyskomfortem i frustracją, co często prowadzi do przerwania diety redukcyjnej i tzw. efektu jojo.
3. Zaburzona sygnalizacja leptyny wpływa również na tempo przemian metabolicznych. Zamiast zwiększać spalanie kalorii – jak dzieje się u osób wrażliwych na działanie tego hormonu – organizm z leptynoopornością przechodzi w tryb oszczędzania energii. 
4. Przy zbyt słabym sygnale leptynowym ciało czuje się zagrożone głodem i uruchamia mechanizmy obronne: obniża podstawową przemianę materii, zmniejsza spontaniczną aktywność (np. poziom energii do codziennych czynności) oraz zwiększa skłonność do magazynowania tłuszczu.

Jak leczyć leptynooporność?

Choć podejmowanych jest wiele prób klinicznych, obecnie nie ma powszechnie dostępnego leku, który mógłby wprost przywrócić prawidłową wrażliwość organizmu na leptynę. Leczenie tego stanu opiera się przede wszystkim na typowych terapiach stosowanych w otyłości – kluczowe znaczenie mają trwałe zmiany stylu życia. 

Dieta i aktywność fizyczna 

Stopniowa utrata wagi osiągnięta dzięki zdrowej diecie i regularnej aktywności fizycznej może z czasem poprawić wrażliwość na leptynę. Spadek zawartości tkanki tłuszczowej prowadzi bowiem do obniżenia poziomu leptyny we krwi, co potencjalnie zmniejsza nasilenie leptynooporności. Ważna jest przy tym cierpliwość i konsekwencja – tak jak otyłość nie pojawia się z dnia na dzień, tak samo naprawa zaburzonej równowagi hormonalnej wymaga czasu i długofalowych działań.

Farmakoterapia i bariatria

W leczeniu otyłości lekarze mogą sięgnąć także po terapie farmakologiczne (np. leki hamujące apetyt) lub metody chirurgiczne (operacje bariatryczne). Co prawda nie celują one bezpośrednio w szlak leptyny, ale pomagają zmniejszyć masę ciała innymi drogami – na przykład poprzez zmniejszenie łaknienia za pośrednictwem innych hormonów sytości lub ograniczenie wchłaniania kalorii. Redukcja tkanki tłuszczowej może pośrednio poprawić działanie leptyny, bo gdy jej poziom spada, mózg łatwiej odzyskuje wrażliwość na sygnał sytości.

Poprawa metabolizmu i redukcja wagi

U osób z leptynoopornością wynikającą z otyłości bardzo ważne jest skupienie się na ogólnej poprawie metabolizmu i stopniowej redukcji tkanki tłuszczowej. Dzięki temu można odciążyć układ sygnalizujący sytość i stworzyć warunki do normalizacji działania leptyny w organizmie. 

W przypadku bardzo rzadkiej wrodzonej oporności na leptynę spowodowanej mutacją receptora (tzw. LRD) standardowe leczenie także nie działa – trwają prace nad alternatywnymi podejściami, takimi jak leki pobudzające szlak sytości z pominięciem leptyny. Jednak u zdecydowanej większości pacjentów leptynooporność jest powiązana z typową otyłością nabytą, dlatego podstawą leczenia pozostaje redukcja masy ciała i poprawa stylu życia.

Nowe kierunki badań i przyszłe terapie leptynooporności

Zrozumienie mechanizmu leptynooporności jest ważne również w kontekście opracowania skuteczniejszych metod leczenia otyłości. Naukowcy intensywnie badają, jak można zwiększyć wrażliwość organizmu na leptynę, a w literaturze pojawia się kilka obiecujących kierunków.

Leki poprawiające sygnalizację leptyny

Jednym z badanych podejść są środki farmakologiczne, które blokowałyby czynniki hamujące sygnalizację leptyny w komórkach. Dzięki temu sygnał leptynowy mógłby znów skuteczniej regulować apetyt i bilans energetyczny organizmu.

Terapie łączone: leptyna i inne hormony sytości

Ze względu na ograniczoną skuteczność samej leptyny u osób z otyłością, badania eksperymentalne koncentrują się na terapiach skojarzonych, w których leptyna łączona jest z innymi hormonami sytości lub lekami metabolicznymi. W modelach zwierzęcych wykazano, że połączenie leptyny z pramlintydem (analogiem amyliny), agonistami GLP-1 (np. semaglutydem) lub z metforminą może zwiększać wrażliwość na leptynę i prowadzić do silniejszego tłumienia apetytu i poprawy parametrów metabolicznych niż monoterapia. Chociaż wyniki są obiecujące, terapie te nadal pozostają na etapie badań przedklinicznych lub wczesnych prób klinicznych i wymagają dalszej walidacji, zanim staną się częścią standardowego leczenia.

Kontrolowane obniżanie leptyny jako strategia „resetu”

Kolejnym kierunkiem jest próba chwilowego zmniejszenia poziomu leptyny, aby przełamać mechanizmy obronne organizmu. Choć brzmi to paradoksalnie, hipoteza zakłada, że kontrolowany spadek leptyny (np. dzięki interwencji farmakologicznej) może zwiększyć wrażliwość receptorów po ponownym wzroście hormonu. W efekcie leptyna mogłaby znów skuteczniej hamować apetyt. Na razie to podejście pozostaje na wczesnym etapie badań.

Terapie omijające receptor leptyny (LRD)

U części pacjentów problemem nie jest sama leptynooporność na poziomie mózgu, ale defekt receptorów leptyny – rzadki stan wynikający najczęściej z mutacji genetycznej (wrodzony niedobór receptora leptyny, LRD). W takich przypadkach leczenie otyłości bywa nieskuteczne, ponieważ sygnał sytości nie może zostać odebrany. Testowane są więc terapie omijające uszkodzony receptor – przykładem jest setmelanotyd, który pobudza szlak sytości dalej, z pominięciem leptyny. 

Perspektywy na przyszłość

Nowe strategie przeciwdziałania leptynooporności koncentrują się na poprawie wrażliwości komórek na leptynę, rozwoju analogów leptyny oraz łączeniu jej z innymi substancjami aktywnymi metabolicznie. Jednym z bardziej innowacyjnych podejść badanych na modelach zwierzęcych jest tzw. częściowa redukcja leptyny – kontrolowane obniżenie jej poziomu w celu zwiększenia odpowiedzi organizmu po ponownym wzroście stężenia hormonu . Choć hipoteza ta budzi zainteresowanie, jak dotąd nie została przetestowana w badaniach klinicznych, a większość interwencji pozostaje na etapie eksperymentalnym. Leptynooporność wciąż stanowi wyzwanie terapeutyczne, dlatego kluczowe będzie dalsze poszukiwanie terapii celowanych, opartych na mechanizmach leżących u podstaw tego zaburzenia .

Najczęściej zadawane pytania

Czy leptynooporność zawsze powoduje wzmożony apetyt?

Nie zawsze. Choć leptynooporność często objawia się zwiększonym uczuciem głodu, nie u każdej osoby będzie to najbardziej zauważalny objaw. U części osób z leptynoopornością apetyt może nie być drastycznie wyższy niż zwykle, natomiast dochodzi u nich do spowolnienia metabolizmu i zmniejszenia wydatkowania energii. Taka osoba może jeść podobnie jak wcześniej, ale jej organizm zużywa mniej kalorii i magazynuje więcej tkanki tłuszczowej.

Czy leptynooporność może współistnieć z insulinoopornością?

Tak, oba te zaburzenia regulacji hormonalnej często występują jednocześnie. Mechanizmy, które upośledzają działanie leptyny, mogą też wpływać na sygnały insuliny – dotyczy to zwłaszcza przewlekłego stanu zapalnego spowodowanego nadmiarem tkanki tłuszczowej. Tkanka tłuszczowa trzewna (brzuszna) produkuje cytokiny zapalne przyczyniające się zarówno do leptynooporności, jak i insulinooporności. Dodatkowo, osoby z otyłością mają często wysoki poziom leptyny i insuliny jednocześnie, co oznacza, że organizm próbuje “zapanować” nad nadmiarem kalorii. 

Czy każda osoba z otyłością ma leptynooporność?

Zdecydowana większość osób z otyłością wykazuje pewien stopień leptynooporności, ponieważ ich organizm produkuje dużo leptyny, na którą komórki reagują słabiej niż u osób z mniejszym poziomem tkanki tłuszczowej. Można przyjąć, że im większy nadmiar tkanki tłuszczowej i im dłużej się on utrzymuje, tym większa tendencja do rozwinięcia leptynooporności. Indywidualne różnice (np. genetyczne) również mają znaczenie, dlatego nie każda osoba z otyłością będzie odczuwać identyczne objawy.

Czy można zbadać poziom leptyny, aby ocenić leptynooporność?

Pomiar stężenia leptyny we krwi jest dostępny, jednak nie daje jednoznacznej odpowiedzi, czy występuje leptynooporność. Niemniej sama hiperleptynemia to za mało, by postawić diagnozę leptynooporności. Rozpoznanie trzeba uzupełnić o dane takie jak stan pacjenta czy wykluczenie innych przyczyn nadmiernego apetytu.

Źródła

1. Hu W., Zhu H., Gong F., Leptin and leptin resistance in obesity: current evidence, mechanisms and future directions, Endocrine Connections, 2025; 14(9): e250521. DOI: 10.1530/EC-25-0521.
2. Shehab MJ, Al-Mofarji ST, Mahdi BM i in., Korelacja między otyłością a szlakami sygnałowymi leptyny, Cytokine 2025 192 156970, https://doi.org/10.1016/j.cyto.2025.156970. 
3. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości, Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na otyłość 2024, https://ptlo.org.pl/resources/data/forms/aktualnosci/258/ws_ptlo_otylosc_2024_final.pdf [dostęp: 01.2026].
4. Casado ME, Collado-Perez R, Frago LM i in., Najnowsze osiągnięcia w zakresie wiedzy na temat mechanizmów fizjologii i działania leptyny w patologiach neurologicznych i metabolicznych, Int J Mol Sci 2023 24 1422, https://doi.org/10.3390/ijms24021422.

PL26OB00006